Ý nghĩa của cơ chế hấp thu dinh dưỡng qua lá

Cơ chế hấp thu dinh dưỡng qua lá là kiến thức rất quan trọng khi bà con sử dụng phân bón lá cho cây trồng. Hiểu đúng cách lá cây hấp thu dinh dưỡng sẽ giúp bà con chọn đúng thời điểm phun, đúng loại phân bón, đúng nồng độ và hạn chế rủi ro cháy lá, ngộ độc lá hoặc phun nhưng cây hấp thu kém.

Trong thực tế canh tác, bón phân qua gốc vẫn là biện pháp chính để cung cấp dinh dưỡng cho cây. Tuy nhiên, phun phân bón lá là giải pháp bổ sung rất cần thiết trong nhiều giai đoạn như cây ra đọt non, nuôi hoa, nuôi trái, cây suy yếu, rễ kém phát triển hoặc thời tiết bất lợi khiến cây khó hấp thu dinh dưỡng qua rễ.

Vậy lá hấp thu dinh dưỡng qua đâu? Cây hấp thu phân bón lá bằng cơ chế nào? Và vì sao phun trên lá non thường cho hiệu quả rõ hơn lá già?

Phân bón lá là gì?

Phân bón lá là dạng phân bón ở dạng dung dịch hòa tan được pha với nước theo nồng độ phù hợp rồi phun trực tiếp lên bộ lá, thân non, hoa hoặc trái để cây hấp thu dinh dưỡng qua bề mặt phía trên mặt đất.

Khác với phân bón gốc, phân bón lá không đi qua đất và bộ rễ trước, mà tiếp xúc trực tiếp với bề mặt lá. Sau khi phun, dinh dưỡng sẽ thấm qua các lớp bảo vệ của lá, đi vào bên trong mô lá và tham gia vào quá trình trao đổi chất của cây.

Tuy nhiên, phân bón lá chỉ nên được xem là giải pháp bổ sung, không thay thế hoàn toàn cho phân bón gốc. Muốn cây phát triển bền, bộ rễ vẫn phải khỏe và vùng đất quanh rễ vẫn cần được chăm sóc tốt.

Dinh dưỡng tồn tại ở dạng nào để lá hấp thu được?

Để hiểu cơ chế hấp thu dinh dưỡng qua lá, trước tiên bà con cần hiểu dinh dưỡng có thể tồn tại ở nhiều dạng khác nhau.

• Dinh dưỡng dạng khí.

Trong tự nhiên, cây trao đổi khí liên tục thông qua quá trình quang hợp và hô hấp. Ban ngày, cây hấp thu CO₂ và thải ra O₂. Ban đêm, khi quang hợp ngưng lại, cây hô hấp bằng cách hấp thu O₂ và thải ra CO₂. Ngoài ra, một số dạng khí như SO₂, NH₃, NO hoặc NO₂ cũng có thể liên quan đến quá trình chuyển hóa dinh dưỡng của cây.

• Dinh dưỡng dạng lỏng.

Đây là dạng phổ biến nhất khi bà con phun phân bón lá. Các chất dinh dưỡng đa lượng, trung lượng, vi lượng thường được hòa tan trong nước và tồn tại ở dạng ion dương, ion âm hoặc dạng hợp chất hữu cơ phù hợp để cây hấp thu.

• Dinh dưỡng dạng rắn.

Với phân bón lá dạng bột hoặc dạng tinh thể, cây không hấp thu trực tiếp ở dạng rắn. Bà con cần hòa tan sản phẩm vào nước theo đúng liều lượng khuyến cáo, sau đó mới phun lên lá. Nếu pha không tan, pha quá đặc hoặc phun sai thời điểm, bộ lá có thể bị tổn thương.

Lá hấp thu dinh dưỡng qua những vị trí nào?

Nhiều bà con nghĩ rằng phân bón lá chỉ hấp thu qua khí khổng. Thực tế, lá cây hấp thu dinh dưỡng qua nhiều vị trí khác nhau, trong đó quan trọng nhất là lớp cutin và lớp biểu bì vì đây là những vùng chiếm diện tích lớn trên bề mặt lá.

• Lớp cutin

Lớp cutin là lớp sáp mỏng nằm ngoài cùng của lá, có nhiệm vụ bảo vệ lá trước nắng nóng, mất nước, nấm bệnh và tác động từ môi trường. Đây là lớp đầu tiên mà dung dịch phân bón lá tiếp xúc sau khi phun.

Cutin là lớp bán thấm, nghĩa là có thể cho một số chất đi qua trong điều kiện phù hợp. Nếu lớp cutin mỏng, dinh dưỡng dễ thấm vào lá hơn. Nếu lớp cutin dày, quá trình hấp thu sẽ chậm hơn.

• Lớp biểu bì

Sau lớp cutin là lớp biểu bì. Đây cũng là vị trí có khả năng tiếp nhận và cho dinh dưỡng đi vào bên trong lá. Cả mặt trên và mặt dưới của lá đều có lớp cutin và biểu bì, nhưng độ dày mỏng có thể khác nhau tùy loại cây, tuổi lá và điều kiện thời tiết.

• Khí khổng

Khí khổng là vị trí quan trọng trong quá trình trao đổi khí và thoát hơi nước của cây. Khi khí khổng mở, một phần dung dịch phân bón lá có thể đi qua vị trí này để vào bên trong mô lá.

Tuy nhiên, khí khổng không phải là con đường duy nhất. Phân bón lá còn có thể đi qua cutin, biểu bì, lông lá, vi rãnh trên bề mặt lá và vùng cuống lá.

• Lông trên bề mặt lá và vi rãnh cutin

Một số loại cây có nhiều lông tơ trên bề mặt lá. Những lông này cũng có thể giữ lại dung dịch phun và hỗ trợ quá trình hấp thu. Ngoài ra, trên lớp cutin còn có những vi rãnh rất nhỏ mà mắt thường không nhìn thấy được, giúp dung dịch có thêm đường đi vào lá.

• Vùng cuống lá

Ở vùng cuống lá, lớp cutin thường mỏng hơn so với bề mặt phiến lá. Vì vậy, đây cũng là vị trí có thể hấp thu phân bón lá tương đối tốt.

Cơ chế hấp thu dinh dưỡng qua lá diễn ra như thế nào?

Cơ chế hấp thu dinh dưỡng qua lá chủ yếu diễn ra dựa trên sự chênh lệch nồng độ giữa bên ngoài và bên trong lá.

Khi bà con phun phân bón lá, dung dịch dinh dưỡng nằm trên bề mặt lá có một nồng độ nhất định. Nếu nồng độ dinh dưỡng bên ngoài cao hơn bên trong mô lá, các chất dinh dưỡng có xu hướng khuếch tán qua lớp cutin, biểu bì, khí khổng hoặc các vị trí hấp thu khác để đi vào bên trong lá.

Nói dễ hiểu, dinh dưỡng sẽ di chuyển từ nơi có nồng độ cao sang nơi có nồng độ thấp. Đây là lý do vì sao cây đang thiếu dinh dưỡng thường hấp thu phân bón lá nhanh hơn cây đã đủ dinh dưỡng.

Ví dụ, nếu cây đang thiếu đạm, khi phun phân bón lá có chứa đạm đúng liều lượng, lá có thể hấp thu nhanh hơn. Ngược lại, nếu cây đã dư đạm do bón gốc quá nhiều, việc phun thêm đạm qua lá có thể không hiệu quả, thậm chí làm cây sinh trưởng quá mạnh, mềm lá và dễ nhiễm nấm bệnh.

Vì sao lá non hấp thu phân bón lá tốt hơn lá già?

Lá non thường hấp thu phân bón lá hiệu quả hơn lá già vì ba lý do chính.

• Thứ nhất, lớp cutin của lá non mỏng hơn.

Khi lớp bảo vệ bên ngoài còn mỏng, dinh dưỡng dễ thấm qua hơn. Đây là lý do khi cây vừa ra cơi đọt, mở lá non, bà con phun phân bón lá thường thấy hiệu quả rõ hơn.

• Thứ hai, lá non có hoạt động trao đổi chất mạnh hơn.

Giai đoạn lá non là giai đoạn tế bào đang phân chia và phát triển nhanh. Cây cần nhiều dinh dưỡng để hình thành mô mới, mở lá, dày lá và hoàn thiện bộ lá.

• Thứ ba, chênh lệch nồng độ dinh dưỡng ở lá non thường dễ diễn ra hơn.

Vì lá non đang cần dinh dưỡng nhiều nên khi bà con phun đúng sản phẩm, đúng liều lượng, cây sẽ hấp thu nhanh và biểu hiện rõ hơn.

Ngược lại, lá già có lớp cutin dày hơn, hoạt động trao đổi chất chậm hơn và nhu cầu dinh dưỡng thấp hơn. Vì vậy, phun phân bón lá lên lá già thường cho hiệu quả chậm, ít rõ hoặc cần mục tiêu kỹ thuật khác như chặn đọt, tạo mầm, xử lý ra hoa.

4 yếu tố ảnh hưởng đến hiệu quả hấp thu phân bón lá

Những yếu tố quan trọng ảnh hưởng trực tiếp đến khả năng hấp thu phân bón lá, gồm: lớp cutin của lá, thời tiết/thời điểm phun, tuổi lá và cơ chế chênh lệch nồng độ.

1. Lớp cutin của lá

Lớp cutin của lá là lớp bảo vệ bên ngoài, phân bón lá phun lên bề mặt lá ngay lập tức sẽ gặp lớp cutin. Khi lớp cutin càng dày, dinh dưỡng càng khó đi qua, làm giảm hiệu quả hấp thu phân bón lá.

Khi nào lớp cutin dày?

• Lá trưởng thành có lớp cutin dày hơn lá non. Vì vậy, phun phân bón lá trên lá trưởng thành hoặc lá già thường không hiệu quả bằng phun trên lá non, vì lá non có lớp cutin mỏng hơn và dễ hấp thu hơn.
• Lớp cutin cũng bị ảnh hưởng bởi điều kiện thời tiết. Vào mùa nắng hoặc khi cây sống ở vị trí nhận nắng mạnh, cây thường hình thành lớp cutin dày hơn để giảm thoát hơi nước và bảo vệ lá. Do đó, trong mùa nắng, bà con có thể thấy hiệu quả phun phân bón lá chậm hơn so với mùa mưa hoặc thời điểm thời tiết mát mẻ.
• Một số cây có lớp cutin dày tự nhiên như cây có múi, cà phê hoặc một số cây ăn trái lá dày cũng thường hấp thu phân bón lá chậm hơn, nhất là khi phun trên lá già hoặc trong điều kiện nắng nóng.

2. Thời tiết và thời điểm phun phân bón lá

Thời điểm phun phân bón lá ảnh hưởng rất lớn đến hiệu quả hấp thu. Cùng một loại phân, cùng một nồng độ, nhưng nếu phun vào thời điểm phù hợp thì cây hấp thu tốt hơn.

• Khi trời nắng nóng, nước trong dung dịch phun bay hơi nhanh. Khi nước bay hơi, lượng phân bón còn lại trên bề mặt lá bị cô đặc, làm nồng độ tăng cao. Điều này có thể gây cháy lá, nám lá hoặc ngộ độc lá, đặc biệt là khi phun trên lá non.
• Ngoài ra, khi nắng nóng, độ ẩm không khí thấp, độ ẩm bề mặt lá giảm và cây giảm hoạt động trao đổi chất để hạn chế mất nước. Khi đó, khả năng hấp thu dinh dưỡng qua lá cũng giảm.

Vì vậy, bà con nên phun phân bón lá vào sáng sớm hoặc chiều mát. Đây là thời điểm nhiệt độ thấp hơn, dung dịch phun lưu lại trên lá lâu hơn và cây có điều kiện hấp thu tốt hơn.

Trong mùa mưa, bà con không nên phun khi trời sắp mưa lớn vì nước mưa có thể rửa trôi phân trước khi cây hấp thu. Tốt nhất nên chọn thời điểm tạnh ráo, có khoảng thời gian đủ lâu sau phun để cây kịp hấp thu dinh dưỡng.

3. Tuổi lá quyết định tốc độ hấp thu phân bón lá

Tuổi lá là yếu tố quan trọng trong cơ chế hấp thu dinh dưỡng qua lá. Lá non, lá trưởng thành và lá già có khả năng hấp thu khác nhau.

• Lá non hấp thu phân bón lá tốt hơn lá già vì lá non đang trong giai đoạn phát triển mạnh, tế bào phân chia nhanh và cần nhiều dinh dưỡng để hình thành mô lá. Đồng thời, lớp cutin của lá non còn mỏng nên dung dịch phân bón lá dễ đi vào hơn.
• Khi bà con phun đúng liều lượng trên bộ lá non, cây thường phản ứng nhanh hơn, lá mở đều hơn, xanh hơn và cơi đọt phát triển đồng bộ hơn.
• Ngược lại, lá già có hoạt động trao đổi chất chậm hơn. Lá đã hoàn thiện, nhu cầu dinh dưỡng thấp hơn và lớp cutin dày hơn nên khả năng hấp thu phân bón lá giảm. Vì vậy, nếu mục tiêu là dưỡng lá, mở lá, phục hồi cơi đọt thì bà con nên ưu tiên phun trên bộ lá non vừa phát triển.

Lưu ý: nếu cây đang thiếu dinh dưỡng rõ rệt, kể cả lá già cũng có thể tăng tốc độ hấp thu so với cây bình thường. Lá già của cây thiếu dinh dưỡng sẽ hấp thu nhanh hơn, hiệu quả hơn so với lá già của  cây đầy đủ dinh dưỡng. Lá non vẫn là bộ phận hấp thu nhanh và hiệu quả nhất.

4. Cơ chế chênh lệch nồng độ

Yếu tố thứ 4 là cơ chế chênh lệch nồng độ giữa bên ngoài và bên trong lá. Đây là nền tảng quan trọng giải thích lá hấp thu phân bón lá như thế nào.

Khi nồng độ dinh dưỡng bên ngoài cao hơn bên trong lá, dinh dưỡng có xu hướng khuếch tán vào bên trong. Ngược lại, nếu bên trong lá đã có nồng độ chất đó cao, cây sẽ hạn chế hấp thu thêm từ bên ngoài.

Ví dụ, nếu cây đang thiếu đạm, phun đạm đúng liều có thể giúp cây hấp thu nhanh hơn. Nhưng nếu cây đã dư đạm do bón gốc quá nhiều, phun thêm đạm qua lá sẽ bị hạn chế hấp thu và không mang lại hiệu quả rõ.

Cơ chế này cũng giúp cây hạn chế phần nào nguy cơ ngộ độc. Tuy nhiên, nếu bà con pha phân quá đậm, đặc biệt trong điều kiện nắng nóng, dung dịch trên lá bị cô đặc thì cây vẫn có thể bị cháy lá hoặc ngộ độc lá.

Do đó, muốn phun phân bón lá hiệu quả, bà con cần pha đúng nồng độ, không tự ý tăng liều và cần quan sát tình trạng thực tế của cây.

Nồng độ phun phân bón lá bao nhiêu để lá hấp thu hiệu quả?

• Lá non tuy hấp thu dinh dưỡng tốt nhưng cũng nhạy cảm hơn lá già. Vì vậy, khi phun phân bón lá cho giai đoạn sinh trưởng, bà con cần dùng đúng nồng độ khuyến cáo.
• Thông thường, các loại phân bón lá dùng trong giai đoạn phát triển sinh trưởng không nên phun quá 1%, tức không quá khoảng 10g hoặc 10cc cho 1 lít nước.
• Trên thực tế, nhiều dòng phân bón lá giai đoạn sinh trưởng thường chỉ được khuyến cáo khoảng 1–2g hoặc 1–2cc cho 1 lít nước, thấp hơn nhiều so với mức tối đa. Điều này giúp cây hấp thu an toàn, hạn chế cháy lá và giảm nguy cơ ngộ độc.

Bà con không nên nghĩ rằng phun càng đậm thì cây càng hấp thu tốt. Phân bón lá là giải pháp bổ sung. Khi cây phục hồi tốt, phát triển ổn định, bà con nên giảm hoặc dừng phun, tránh lạm dụng.

Đặc biệt, với các dòng phân bón chứa đạm cao hoặc kali cao, nếu phun quá liều có thể làm cây sinh trưởng quá mạnh, mềm lá, dễ nhiễm nấm bệnh hoặc suy kiệt về sau.

Một số trường hợp kỹ thuật như chặn đọt, xử lý ra hoa hoặc phá miên trạng có thể sử dụng nồng độ cao hơn 1%, thậm chí khoảng 1,5–2%. Tuy nhiên, các trường hợp này thường áp dụng trên lá trưởng thành, không phải lá non yếu và cần thực hiện theo đúng quy trình kỹ thuật.

Kết luận

Cơ chế hấp thu dinh dưỡng qua lá chủ yếu dựa vào quá trình thấm và khuếch tán dinh dưỡng qua lớp cutin, biểu bì, khí khổng, lông lá, vi rãnh trên bề mặt lá và vùng cuống lá. Trong đó, lớp cutin và biểu bì là hai vị trí rất quan trọng vì chiếm diện tích lớn nhất trên bề mặt lá.

Muốn phun phân bón lá đạt hiệu quả cao, bà con nên ưu tiên phun khi lá còn non vừa đủ, thời tiết mát, cây đang có nhu cầu dinh dưỡng và sản phẩm được pha đúng nồng độ. Phun đúng cơ chế sẽ giúp cây hấp thu tốt hơn, phát triển đồng đều hơn và hạn chế rủi ro ngộ độc lá.

Xem thêm:

Phần 2: phun phân bón lá khi nào hiệu quả nhất

Phân bón amino acid phun qua lá có tốt không?